Używka, według definicji encyklopedii PWN, to produkt spożywczy, w zasadzie bez wartości odżywczej, o działaniu pobudzającym. Do używek możemy zaliczyć np. kawę, herbatę, alkohol czy narkotyki. Obecnie coraz częściej porusza się temat takich elementów naszego życia, jak telewizja czy internet, które w opinii wielu osób także są używkami. Skupmy się jednak wyłącznie na historii i na tym, co nasi przodkowie robili z różnymi, znanymi nam dzisiaj używkami.

Herbata

Dziś to podstawowy element każdego polskiego (i oczywiście nie tylko) stołu. Istnieją dziesiątki jej rodzajów, odmian i sposobów parzenia. Jej historia jest jednak niezwykle długa. Początki herbaty sięgają starożytnych Chin. Według legendy, pierwsza herbata została zaparzona całkiem przypadkowo w roku 2737 p.n.e. przez cesarza Shennong. Przygotował on sobie wrzątek, do którego wpadły liście zerwane z pobliskiego drzewa podmuchem wiatru. Woda zmieniła swój kolor, więc cesarz postanowił spróbować powstałego wywaru. Pierwsze zapiski mówiące o herbacie pochodzą z VIII wieku p.n.e. Znacznie ważniejszy wpływ na dalsze losy tego napoju miało napisanie przez chińskiego poetę, Lu Yu, „Świętej księgi herbaty”. Był to już VIII wiek, a autor opisał w niej sposób przygotowania liści herbaty, ceremonię parzenia i jej picia. W Chinach herbata pełniła kilka ważnych funkcji. Przede wszystkim pomagała w walce ze snem, jednakże nie jest to dziś takie pewne. Niezaprzeczalnie jednak herbata była w czasach dynastii Tan środkiem medycznym, natomiast w czasie dynastii Tang (VII-X wiek) – używano jej w czasie wydarzeń publicznych. Z Chin herbata trafiła do Japonii między VI a VIII wiekiem. Tam z kolei używano jej do celów religijnych. Wpisała się także w całą tradycję i kulturę tego kraju. Do dziś jedną z ceremonii ślubnych jest właśnie uroczyste parzenie i picie herbaty. Używka ta stopniowo rozprzestrzeniała się po okolicznych krajach, aż w XVII wieku trafiła do Europy. Praktycznie jednocześnie weszli w jej posiadanie Rosjanie, poprzez podbój Syberii, oraz Portugalczycy przez port w Makau. W Polsce pojawiła się na przełomie XVII i XVIII wieku, jednak ze względu na wysokie ceny pito ją jako zioło lecznicze na dworze królewskim oraz największych dworach magnackich.

Kawa

Dawno, dawno temu, na tysiąc lat przed narodzeniem Chrystusa, po jednej z łąk położonej na terenach dzisiejszej Etiopii przechadzał się pasterz o imieniu Kaldi. Spostrzegł on, że jego owce spożywały jakieś dziwne owoce, po czym stawały się niesamowicie pobudzone. Postanowił sprawdzić, co to takiego i zjadł sporą ilość tych owoców. Tak odkrył kawę. Początkowo jej uprawa oraz spożywanie ograniczone były do świata arabskiego. Często stosowano ją wyłącznie do celów smakowych, jednakże istnieją dowody, że kapłani etiopscy wykorzystywali ją, by zapobiegać zaśnięciu w czasie nocnych modłów. Zwyczaj picia kawy, dzięki ekspansji terytorialnej Turków, rozwinął się wkrótce w Europie. Poznano ją w XVI wieku, jednakże pierwsze kawiarnie (tzw. kafehauzy) powstały pod koniec tego okresu. W Anglii i Francji pito kawę od 1650 roku, natomiast pierwszą kawiarnię w Austrii otworzył Polak – Jerzy Franciszek Kulczycki, wykorzystując ziarna pozostawione przez Turków po ich klęsce pod Wiedniem w 1683 roku. Napój trafił do kolonii, gdzie dzięki odpowiednim warunkom klimatycznym szybko rozwinęła się jego produkcja. Dziś kawa pita jest na całym świecie, a największym jej producentem jest Brazylia.

Opium

Środek pochodzący z dobrze nam znanego maku lekarskiego. Jest on znajdowany w grobach pochodzących już sprzed 5000 r. p.n.e. Pierwsza znana uprawa opium założona została w Mezopotamii około roku 3400 p.n.e. Była ona utrzymywana przez władców sumeryjskich, babilońskich i w końcu – egipskich. Tego, do czego używane było opium, dowiadujemy się głównie z zapisków egipskich. Była to jedna z trucizn, pozwalająca na szybką śmierć danej osoby. W mniejszych ilościach stosowana była jako lek. Istnieją także zapisy, mówiące o wykorzystywaniu opium do uspokajania płaczącego dziecka. Egipcjanie zajęli się także handlem tym środkiem, szczególnie w obrębie Morza Śródziemnego. Wkrótce Grecy otworzyli swoją własną plantację na Cyprze. Produkcja opium rozwinęła się także w całej ówczesnej Babilonii. Powszechnie używano go jako elementu rytuału religijnego. Wierzono, że wypalenie pewnej ilości opium pozwoli na zdobycie magicznej siły. Narkotykiem tym zajmowali się również arabowie, którzy rozwinęli jego użycie w medycynie (m.in. jako środka anestezjologicznego) oraz rozprzestrzenili go na całą Azję oraz Europę. Szczególnie upodobali go sobie Chińczycy, którzy używali go w formie „rekreacyjnej” – bez wyraźnego powodu. Wkrótce to oni stali się głównym producentem opium na świecie.